Göreme'de Manastır Yerleşmeleri
İç Anadolu manastır yerleşmeleri, güneyde Melendiz Dağları içinde, daha kuzeyde Göreme - Soğanlı Vadileri’nde iki grup halinde, bir dereceye kadar bir merkez etrafında yer alır. Üçüncü bir grup da kuzeyde, Kırşehir dolaylarında. Göreme bölgesindeki yapılar, papaz hücreleri dışında kayalara oyulmuş, toplu yapılar halindedir. Bu komplekslere, manastır ve kiliseler çekirdek teşkil ediyor. Tüm bu yapıların dağılımı, vadilerin yamaç ve eteklerinde yer alışı belli bir sisteme göre değil. Girişler toprak yüzeyinden olabileceği gibi, yamaçlara tırmanmayı sağIayan basamaklar da olabiliyor. Yapıların ortak özelliği, tehlike anında giriş kısmının kolay savunulabilmesi amacıyla küçük ve dar, bazen de kademeli değirmen taşlarına benzer sürgü taşlarıyla donatılmaları. Maçan-Zelve-Ürgüp arası da, dar anlamlı Göreme manastırlar kompleksinde 10-11. yüzyılda 20-30 bin nüfuslu bir yerleşme mevcuttu. Kızlar ve Erkekler Manastırları’nın başlıca eklentileri ise yemekhane, şaraphane ve depolardı. Bunlara güvercinlikleri de katabiliriz. Çok sayıdaki papaz odaları da vadi yamaçları ve kalın peri bacalarının içine oyularak yapılmışlar. Bunlardan başka manastır dışında veya hemen yanında bol sayıda değişik tip ve planda kiliseler vardı.
Kilisenin bütün mimari elemanları kaya içine oyularak yapılmış. Buna karşılık plan ve örtü sistemleri farklılıklar gösteriyor. Apsislerin genel karakteri ise at nalı şekilli oluşları. Bazı mimari elemanlar ise kaya kitlesinin verdiği imkanlar oranında sınırlanması sonucu oluşmuş. Kimi zaman kilise narteksinin yapının yan kısmında yer alışı, kimi zaman da (Elmalı ve Barbara kiliseleri) kiliseye ters yönde inşa edilmeleri buna örnek teşkil ediyor. Bu bölgedeki yapıların pek çoğu farklı üslup ve teknikte yapılmış freskolar ile süslü. Bunlardan 6-13.yüzyıllar arasına tarihlenen freskolar, çoğunlukla basit, detay ve derinlikten yoksun, bir sanatçıdan ziyade papazların kişisel yetenekleri ile çizilmiş resimler. Bizans resim sanatının “Eyalet Ekolü” içinde kalan bu freskolar yanında, aslında yayınlarda öne sürülen veya gösterilmek istenenden çok daha az miktarda “Başkent Üslubu” nda örnekler de var.
